Pellazgët
Pellazgët, pellazgët (Πελασγοί) është një fjalë e përdorur nga
autorët e lashtë të antikitetit për të treguar popullin (ose të gjithë grupin e popujve)
që banuan në Greqinë e sotme para
shfaqjes së qytetërimit
miken (në të ashtuquajturën periudhë
heladike të historisë greke), dhe gjithashtu që ekzistuan për
një farë kohe pas mbërritjes së grekëquajturëve.
Autorët e lashtë
Homeri
Në Iliadë ,
ku pellazgët përmenden për herë të parë, ata diskutohen në tre kontekste. Ata
paraqiten si aleatë të Trojës .
Në katalogun e
aleatëve trojanë [1], qyteti i
tyre kryesor emërtohet Larisa (sot
Greqi,
dhe në Mizi dhe
vendet fqinje, njihen një numër qytetesh me këtë emër), dhe udhëheqësit e tyre
janë Hipotosi ( Ἱππόθοος ) dhe Pileu ( Πύλαιος ),
bijtë e Letit ( Λῆθος ), birit të Teutamit
( Τεύταμος ). Pellazgët përmenden gjithashtu si pjesë e ushtrisë
trojane nga spiuni trojan Dolon [2] i kapur nga
akeanët gjatë marrjes në pyetje .
Udhëheqësi
pellazg Hipotosi vdes
gjatë betejës për trupin e Patroklit [3] , dhe
raportohet vazhdimisht se qyteti i tij i lindjes është Larisa [4] .
Epi përmend
gjithashtu, kur përshkruan sundimet e Akilit ,
"Argosin pellazg" [5] (i ndryshëm
nga Argosi në Peloponez ),
i vendosur në Thesalinë jugore
, dhe epitetin " Zeusi pellazg
" [6] , kulti i të
cilit ekzistonte në Dodonë të Epirit .
Në Odisea ,
pellazgët përmenden midis popujve që banuan në Kretë [7] së bashku me
etokretanët, akeanët, sidonët dhe dorianët. Homeri ,
ashtu si autorë të tjerë grekë, bën dallimin midis pellazgëve dhe " kretasve
luftëtarë " (me sa duket, pellazgët u zhvendosën në ishull
më vonë se themeluesit e qytetërimit
minoan ).
Poetët
post-homerikë
Hesiodi (siç
rrëfehet nga Straboni )
përmend se orakulli i Dodonës ndodhej në rajonin pellazg [8] .
Ai përmend gjithashtu se Pelasgu mitik ( Πελασγός ),
paraardhësi me të njëjtin emër i
popullit pellazg, lindi nga Toka në Arkadi dhe ishte babai i Lykaonit ,
mbretit të Arkadisë [9] .
Asiusi i Samosit (rreth vitit 700 p.e.s.) përmend Pelazgun si njeriun e parë të lindur në tokë [10] :
Pelazgu si perëndi
në malet me pyje të larta
Të lindur nga toka
e zezë, le të jetojë raca njerëzore këtu.
Pausania ,
i cili citon këtë fragment [11] , besonte
se ky Pelazg jetonte në Arkadi, megjithëse kjo nuk rrjedh drejtpërdrejt nga
fragmenti që ai citon.
Pellazgët në Azinë
e Vogël ndoshta janë përmendur edhe nga Alkeu. Autori i vonë romak Zenobi, duke
cituar Alkeun dhe Hellanikun e Lesbosit, citon një proverb rreth fatit të
paqëndrueshëm të qytetit të Pitanës në Aeolis.
Komentet mbi
proverbin sugjerojnë se Pitana u pushtua fillimisht nga pellazgët dhe më pas u
rimor nga eritreanët [12] . Pindari
përmend një "kalë pellazg", domethënë një thesalian [13].
Tragjedi
klasike
Në dramën e Eskilit "Lutësit" , Danaidët ,
duke ikur nga
Egjipti , kërkojnë strehim te mbreti argjian Pelasgu, i cili
mbante territorin në perëndim të Strimonit ,
duke përfshirë Perraebinë në veri, Dodonën thesaliane dhe malet e Pindit në
perëndim, dhe bregdetin në lindje; [14] ky territor
përbënte pak më shumë se Pelasgiotis klasike.
Kufiri jugor nuk
përmendej; nga ana tjetër, thuhej se Apisi kishte ardhur në Argos nga Naupakti ,
dhe nga emri i tij vendi u quajt Apia . [15]
Përshkrimi
nënkuptonte që mbretëria argjiane, siç përshkruhet nga autori, përfshinte të
gjithë Greqinë lindore nga Thesalia veriore deri në Argosin e Peloponezit, ku
supozohej se kishin zbarkuar Danaidët. Mbreti Pelasgu sundonte pellazgët dhe
ishte "djali i Palaikthonit ('i tokës së lashtë')".
Eskili e quan
vendin "vendi i pellazgëve" [16] dhe vendi i
pellazgëve [17] .
Në vazhdimin e Lutësve,
dramës së humbur të Eskilit, Danaidët, ai shkroi gjithashtu se atdheu i
pellazgëve ishte Argosi pranë Mikenës [18] .
Danaidët e quajnë
vendin "Kodrat Apiane" dhe thonë se e kuptojnë karbana
audan [19] (fjalë
në rasën
kallëzore në dialektin dorik), e cila zakonisht përkthehet si
"fjalë barbare" [20]; pra fjala Karba
(domethënë vendi ku jetojnë Karbanoi, "Karbanët") nuk
është një fjalë greke.
Thuhet se banorët
vendas rrjedhin nga paraardhësit e Argosit të lashtë, edhe pse janë me
"origjinë të errët" ( melanthes ... genos ) [21] .
Pelazgu i krahason
Danaidët me gratë e Libisë dhe Egjiptit [22] dhe pyet
veten se si mund të jenë nga Argosi.
Sofokliu, në
një fragment të dramës së humbur Inaku [23] , shkruan
për Inakun si më të vjetrin në tokën e Argosit, në kodrat e Herës dhe midis
pellazgëve, të cilët ai i quan një fis tirrenas [24] . Ai e
quajti qytetin e Larisës në Thesali "nëna e paraardhësve
pellazgë" [25] .
Tek Euripidi, "Pellazgët"
zakonisht shfaqet si një sinonim i thjeshtë për Argivët [26] , veçanërisht
në tragjedinë "Oresti" [27] . Ai
përmend "Argosin Pellazg" [28] ,
"tokën e Pellazgëve" [29] ,
"qytetin e Pellazgëve" [30] ,
"fronin e Pellazgëve" [31] .
Në dramën e humbur
"Arkelau" ai shkroi se Danaus,
kur mbërriti në qytetin e Inakut në Argos,
dekretoi që Pellazgët që këtej e tutje të quheshin Danaanë [18] [32] .
Logografët e
shekujve 6-5 para Krishtit
Hekateu
i Miletit (gjysma e dytë e shekullit të 6-të - fillimi i
shekullit të 5-të p.e.s.) shënon në një fragment të Gjenealogjive se një klan
me prejardhje nga Deukalioni sundonte Thesalinë ,
e cila më parë quhej Pelazgi nga emri i mbretit Pelazg. [33] [34] [35]
Një fragment i
Librit 2 të Gjenealogjive thotë se Pelazgu ishte djali i Zeusit dhe Niobës ,
dhe se djali i tij, Likaoni, themeloi
dinastinë Arkadia . [36]
Në një fragment të
Përshkrimit të Botës, Hekateu e vendos qytetin e Krannonit në Pelasgiotis
Thesalinë . [37]
Një fragment i
veprës së Akusilaut (shekulli
i 6-të p.e.s.) pohon se Nioba ,
vajza e mbretit të Peloponezit, Foroneut, birit të Inakut, ishte gruaja e parë
e vdekshme me të cilën Zeusi pati marrëdhënie seksuale. Ajo i lindi Zeusit bij,
Argosin dhe Pelasgun, sipas të cilëve Peloponezianët u quajtën pellazgë. [38]
Pelasgu dhe
Melibea, bija e Oqeanit, patën një djalë, Likaonin, mbretin e Arkadisë. Ai pati
50 djem nga gra të ndryshme. Emrat e tyre përfshijnë eponimet e shumë qyteteve
arkade, si dhe të disa popujve të largët grekë dhe madje jo-grekë . [39]
Ferekidi
i Lerosit (shekulli i 5-të p.e.s.), i cituar nga Dionisi
i Halikarnasit , shkroi se Likaoni lindi nga Pelazgu dhe
Deianira; ai u martua me najadën Cilene,
nga e cila mori emrin mali Cilene. Pastaj, duke përshkruar fëmijët e tyre dhe
vendet e banuara nga pasardhësit e tyre, Ferekidi përmendi Oenothrusin dhe
Peucetiusin, eponime të popujve të Italisë jugore [40] .
Phellaniku i
Lesbosit (shekulli i 5-të p.e.s.) ishte autori i parë mbijetues që shkroi për
migrimin e pellazgëve në Itali dhe i ngatërroi ata me tirrenët. Në Foronidet,
ai shkroi se Mbreti Pelazg dhe Menipa, vajza e perëndisë së lumit Peneus (në
Thesali), lindi Frastorin, dhe prej tij Amyntorin, dhe prej këtij të fundit
Teutamin, dhe prej tij Nanasin.
Gjatë mbretërimit
të tij, pellazgët u dëbuan nga helenët dhe, duke braktisur anijet e tyre në
lumin Spinetus (në Italinë verilindore), pushtuan qytetin e Krotonës në
brendësi të vendit dhe, duke u zhvendosur që andej, krijuan rajonin e quajtur
Tirren (Etruria) në kohën e Dionisit. Pas migrimit të tyre, ata morën emrin
Tirrenanë (Etruskë) [41] [42] .
Një fragment tjetër
raporton se Larisa në Thesali u themelua nga mbreti argiv Akrisius, i cili e
quajti atë sipas vajzës së Pelazgut [43] .
Phellaniku, ashtu si
Akusilau, e futi heroin me të njëjtin emër, Pelasgun, në gjenealogjitë e
Argosit, megjithëse në një formë të ndryshme. Citimi ka ardhur në dy versione.
Triopa, ose, në një version tjetër, Foroneu, ka tre djem, Pelasgun, Jasin dhe
Agenorin.
Pelasgu mori toka
përgjatë lumit Erasine dhe themeloi Larisën
(akropolin e Argosit) , ndërsa Jasi u vendos në Elis. Pas
vdekjes së vëllezërve të tij, Agenori solli kalorësi dhe pushtoi të gjithë vendin.
Kjo shpjegon epitetet homerike të Argosit: Jazian, Pelasg dhe "i pasur me
kuaj" [44] .
Ashtu si Alkeu,
Hellaniku shkroi për luftën midis pellazgëve dhe eritreasve për qytetin e
Pitanës në Aeolis [45] .
Herodoti
Herodoti përmend
se pellazgët nga ishulli i Lemnosit sulmuan Athinën dhe
se vendbanime të veçanta pellazge mbetën në kohën e tij, por në përgjithësi ai
ia atribuon epitetin "pellazg" kohërave të antikitetit të thellë, kur
ata supozohet se banonin në të gjithë Greqinë.
Në përgjithësi,
Herodoti ishte i bindur se Helada dikur quhej Pelazgji [46] , dhe
popullsia e Heladës rridhte nga pellazgët, të cilët kryesisht kishin kaluar në
gjuhën greke [47] :
Sa i përket fisit
helen, besoj se ai gjithmonë ka folur të njëjtën gjuhë që nga fillimi. Përpara
bashkimit të tyre me pellazgët, helenët ishin të pakët në numër. Nga ky fillim
mjaft modest, ata u rritën në numër dhe përfshinë shumë fise, kryesisht sepse
pellazgët dhe shumë fise të tjera të huaja iu bashkuan atyre. Pra, të paktën
para bashkimit të tyre me fisin helen, besoj se fisi pellazg, ndonëse barbar,
nuk u bë kurrë një popull i rëndësishëm.
Jonianët aziatikë u
formuan nga një përzierje fisesh të ndryshme, duke përfshirë edhe arkadët
pellazgë [48] , dhe
Herodoti i klasifikoi arkadët si banorët vendas të Peloponezit, të cilët nuk e
ndryshuan kurrë vendbanimin e tyre [49] .
Herodoti vëren se,
ndërsa jonianët jetonin në Peloponez në atë që atëherë ishte Akaea (Peloponezi
verior), ata quheshin, sipas traditës helene, pellazgë dhe egialeanë, pastaj
nga Joni, djali i Ksutit, ata morën emrin jonë [50] .
Banorët e ishujve
të Cikladeve gjithashtu i përkisnin fisit pellazg dhe më pas, sipas traditës
greke, u quajtën jonë për të njëjtën arsye si banorët e dymbëdhjetë qyteteve
joniane në Azi [51] .
Eolianët aziatikë,
sipas traditës greke, quheshin gjithashtu pellazgë në kohët e lashta [51] .
Banorët e Atikës
gjithashtu fillimisht i përkisnin pellazgëve dhe quheshin kranej; nën mbretin
Kekrop ata u riemëruan Kekropidae, nën mbretin Erekteus ata morën emrin
Athinas, dhe më vonë, nga emri i udhëheqësit të tyre Jon, birit të Ksuthit,
Jonë [52] .
Kur banorët e
Atikës kishin kaluar tashmë në gjuhën helene, ata dëbuan nga Atika pellazgët
e tjerë që kishin mbërritur atje nga ishulli i Samotrakës [53] , dhe nga
përshkrimi i tij rrjedh se pellazgët ishin në një fazë më të lartë zhvillimi se
grekët [54] :
"Athinasit i
dëbuan pellazgët nga Atika - nëse e bënë këtë me drejtësi apo padrejtësi - nuk
e di, dhe mund të raportoj vetëm atë që kanë thënë të tjerët. Në fakt, Hekateu,
djali i Hegesandrit, pohon në historinë e tij se athinasit vepruan
padrejtësisht. Në fund të fundit, ata ua kishin dhënë tokën e tyre në rrëzë të
Himetit pellazgëve për t'u vendosur si shpërblim për ndërtimin e dikurshëm të
një muri rreth akropolit. Kur athinasit panë se kjo tokë më parë e varfër dhe e
pavlerë tani ishte kultivuar bukur, ata u pushtuan nga zilia dhe dëshira për ta
rimarrë atë në zotërim. (...) Kështu, pellazgët e mërguar u rivendosën në toka
të tjera, përfshirë Lemnosin."
Herodoti e quan
Akropolin e Athinës Fortesa Pelargjike [55] .
Nga Lemnosi, pellazgët
dëbuan Minjaët, të cilët ikën në Lakoni [56] .
Në shenjë
hakmarrjeje kundër athinasve, pellazgët e Lemnosit rrëmbyen gratë athinase
gjatë festivalit të Artemisës në Brauron dhe i bënë konkubinat e tyre, por më
vonë i vranë së bashku me fëmijët e tyre, pasi gratë athinase u mësonin
fëmijëve të tyre zakonet atike [57] .
Pas kësaj, toka
pellazge pushoi së dhënë fryte dhe gratë dhe bagëtia u bënë shterpë. Pitia
delfike i urdhëroi ata të kënaqnin athinasit për ankesat e shkaktuara.
Athinasit ranë dakord, por në këmbim kërkuan tokën e pellazgëve.
Pellazgët premtuan
ta bënin këtë nëse një anije athinase, me erë veriore, arrinte në vendin e tyre
nga territori athinas brenda një dite. Në atë kohë, kjo ishte e pamundur, pasi
athinasit zotëronin vetëm Atikën [58] .
Pellazgët ende
banonin në Lemno dhe Imbros kur gjenerali persian Otanes i pushtoi në fund të
shekullit të gjashtë para Krishtit. [59]
Më vonë, gjenerali
athinas Miltiadi u hakmor ndaj pellazgëve . [60]
Ai pushtoi Lemnosin
dhe e bëri këtë në përputhje me premtimin e pellazgëve, pasi nuk lundroi nga
Atika, por nga kolonitë athinase në Chersonesus
trak . [61]
Herodoti sugjeroi
që grekët huazuan emrat e shumë perëndive nga pellazgët [62] .
Duke iu referuar
priftëreshave të Dodonës, Herodoti raporton se grekët huazuan emrat e perëndive
dhe disa kulteve të lashta (adhurimin e perëndive më të ulëta, Kabirëve )
nga pellazgët [63] .
Sipas Herodotit,
shenjtërorja e Zeusit në Dodonë u themelua nga një grua e rrëmbyer nga
fenikasit nga Teba egjiptiane dhe e shitur në Thesproti (në Epir) në një kohë
kur Helada quhej ende Pelazgji [64] . Bijat e
Danaut sollën festivalin dhe ritet e Demeterës nga Egjipti dhe ua mësuan ato
grave pellazge [65] .
Në kohën e
Herodotit (shekulli i 5-të p.e.s.), pellazgët jetonin në mënyrë kompakte në
disa vende (Plakia, Skilak) pranë Helespontit ,
si dhe pranë Krestonit në gadishullin e Aktës [66] :
Herodoti shkroi për
gjuhën pellazge [67] :
Nuk mund ta them me
siguri se çfarë gjuhe flisnin pellazgët. Duke gjykuar nga pellazgët e sotëm që
jetojnë në veri të Tyrsenit në qytetin e Krestonit (ata dikur ishin fqinjë të
fisit që tani quhet Dorian dhe më pas banuan në tokën që tani quhet
Thesaliotis), dhe më pas nga pellazgët që themeluan Plakinë dhe Skilakumin në Dardanei dhe u bënë fqinjë të athinasve, si dhe nga ato qytete të tjera që
dikur ishin pellazgë, por më vonë ndryshuan emrat e tyre - nëse, atëherë, them
unë, mund të nxirret një përfundim nga kjo, pellazgët flisnin një gjuhë
barbare.
Nëse, pra, i gjithë fisi pellazg e fliste këtë, atëherë populli atik,
duke qenë pellazg në origjinë, duhet të ketë ndryshuar edhe gjuhën e tij kur u
bë pjesë e helenëve. Sepse edhe sot banorët e Krestonit dhe Plakisë flasin një
gjuhë të ndryshme, ndryshe nga ajo e fqinjëve të tyre. Kjo vërteton se ata ende
ruajnë tiparet dalluese të gjuhës që sollën me vete pasi u zhvendosën në këto
vende.
Përveç kësaj,
ekziston një mendim se Herodoti e quajti qytetin e Krotonit në Itali, dhe jo
Krestonin (sepse kështu e citon Dionisi i Halikarnasit Herodotin [68]) .
Nëse ndjekim
leximin e dorëshkrimit të Krestonit [69], atëherë
Herodoti nuk i përmendi pellazgët në Itali.
Herodoti ia vë
epitetin "Pellazg" qytetit të Antandrosit në jugperëndim të
Troadës [70] .
Më
vonë, muret e lashta ciklopike në Argos , Mikenë dhe
Athinë filluan të quheshin gjithashtu pellazge .
Autorët
e mëvonshëm
Mbledhja e
materialeve mbi pellazgët nga autorë të ndryshëm u përfundua në shekullin e 5-të para
Krishtit. Autorët e mëvonshëm, kur shkruanin vepra të ndryshme historike ose
letrare, përpunuan materialin ekzistues, duke e pasuruar atë vetëm me supozimet
e tyre.
Efori
Në shekullin e 4-të
para Krishtit, Efori u
përpoq të përgjithësonte informacionin e autorëve të mëparshëm rreth
pellazgëve. Bazuar në "Katalogun e Grave" që i atribuohet Hesiodit,
Efori besonte [71] se
pellazgët
Duke qenë
fillimisht arkadë, ata zgjodhën jetën e luftëtarëve dhe, duke konvertuar shumë
të tjerë në të njëjtën mënyrë jetese, ua kaluan emrin e tyre të gjithëve dhe u
bënë shumë të famshëm midis grekëve dhe të gjithë popujve të tjerë me të cilët
kishin kontakt.
Sipas tij,
Peloponezi fillimisht quhej Pelazgji [72] . Orakulli
i Dodonës, sipas Eforit, u themelua nga pellazgët, dhe pellazgët ishin më të
lashtët nga të gjitha fiset që sundonin në Greqi [73] .
Fisi Doliones në
rajonin e Kizikut në Propontidë, sipas Eforit, ishte pasardhës i pellazgëve
thesalë, të dëbuar nga thesalët [74] .
Efori është i pari
që jep një rrëfim të pushtimit të përbashkët të pellazgëve, trakëve dhe
flegjanëve në Beoti gjatë Luftës së Trojës. Sipas R. Bak [75].
Efori krijoi këtë
teori duke kombinuar versionet e Hellanikut, Hekateut dhe ndoshta të Ferekidit.
Sipas Hellanikut, trakët u shfaqën në Greqinë Qendrore shumë kohë para Luftës
së Trojës dhe, gjatë asaj lufte, dëbuan minianët nga Orkomeni i Beotisë.
Një burim tjetër
(me sa duket Ferekidi), i përdorur më vonë nga
Hieronymi dhe Diodori, shkroi për dëbimin e tebanëve nga
pellazgët gjatë Luftës së Trojës. Versioni i dëbimit të tebanëve dhe minianëve
nga flegjanët gjatë ose pas Luftës së Trojës daton që nga Hekateu. Sipas
Eforit [76].
Tebanët, të dëbuar
nga pellazgët dhe trakët, ikën në rajonin thesal të Arnoux (në Thesaliotis në
Thesalinë jugperëndimore) dhe, së bashku me arneanët, vendosën pushtet mbi
Thesalinë. Më vonë ata pushtuan Greqinë Qendrore të sotme dhe rimorën Beotinë.
Beotët i dëbuan
pellazgët në Atikë. Efori shkroi gjithashtu për betejat për Beotinë midis
beotëve dhe trakëve. Trakët përfunduan një armëpushim me beotët, por e thyen
atë natën dhe sulmuan beotët, por humbën [77] .
Gjatë kësaj lufte,
beotët dhe pellazgët konsultuan një orakull në Dodonë në Epir. Priftëresha
parashikoi se beotët do të fitonin nëse do të kryenin një akt të pabesë. Beotët
e vranë priftëreshën, duke besuar se gruaja e kishte dhënë profecinë për t'u
pëlqyer pellazgëve, të cilët dikur kishin themeluar shenjtëroren.
Një gjykatë e
përbërë nga burra dhe gra i liroi beotët me votat e burrave [77] .
Sipas Eforit, si
rezultat i luftës për Beotinë, beotët, së bashku me orkomenët, i dëbuan
pellazgët në Athinë (ku më pas kjo pjesë e qytetit u quajt Pelasgikon,
megjithëse ata jetonin nën Hymmetus) [76] .
Straboni
Straboni i
përmend pellazgët në përshkrimet e tij të shumë rajoneve të Greqisë së sotme,
Azisë dhe Italisë. I detyrohemi atij citate dhe parafraza të shumta nga burime
të mëparshme. Ai gjithashtu dha një karakterizim të përgjithshëm të pikëpamjeve
mbi origjinën e pellazgëve që ishin zhvilluar në kohën e tij [78] :
Sa i përket
pellazgëve, pothuajse të gjithë pajtohen se ndonjë fis i lashtë me atë emër u
përhap në të gjithë Greqinë, veçanërisht midis eolëve në Thesali.
Pastaj ai veçmas
shënon mendimin e Eforit, i cili i udhëhoqi pellazgët jashtë Arkadisë (shih më
sipër).
Historianë të tjerë
Historia e migrimit
të pellazgëve në Itali, të cilët i dëbuan sikelët nga rajoni i Laciumit dhe
formuan një aleancë me vendasit ,
u tregua nga Filisti i Sirakuzës [79] dhe një
numër historianësh të tjerë, veprat e të cilëve u përdorën nga Dionisi i
Halikarnasit. Varro gjithashtu përmendi pellazgët në Itali, ndërsa Livi në
thelb i injoron ata në rrëfimin e tij të historisë së hershme romake.
Myrsili i Metimnës
në Lesbos (një historian i shekullit të tretë para Krishtit) gjithashtu
ngatërron pellazgët dhe tirenët dhe tregon për një zi buke në Tirren [80] . Kur
tirenët u larguan nga toka e tyre, gjatë bredhjeve të tyre ata u riemëruan
"Pelargi", domethënë lejlekë, nga ku rrjedh emri i murit
athinas [81] .
Sipas Dionisit,
emri i murit athinas ishte " pelargikon ", domethënë
"fole lejlekësh", për shkak të perimetrit rrethor të mbyllur, por më
pas fjala mori formën " pelasgikon " [82] .
Pausania
Në veprën e
tij "Përshkrimi
i Hellasdës", Pausania shkruan
se, sipas Arkadianëve , Pelasgu (dhe shokët e tij) ishin banorët e parë të tokës
së tyre [83] .
Pasi u bë mbret,
Pelasgu shpiku ndërtimin e kasolleve, pelerinave të bëra nga lëkurat e deleve
dhe "i largoi njerëzit nga ngrënia e gjetheve të gjelbra të pemëve, barit
dhe rrënjëve, të cilat jo vetëm që ishin të pangrënshme, por ndonjëherë edhe
helmuese; në vend të kësaj, ai u dha atyre frutat e pemëve të lisit si ushqim,
domethënë ato që ne i quajmë lisa".
Për nder të tij,
vendi në të cilin ai sundoi u quajt "Pelazgia" [84] .
Kur Arkadi ,
nipi i Pelasgut, u bë mbret, Pelasgia u riemërua " Arkadia " dhe banorët e saj,
pellazgët, filluan të quheshin "arkadianë" [85] .
Pausania gjithashtu
u atribuon pellazgëve krijimin e figurës prej druri të Orfeut në
shenjtëroren e Demeterit në
Ferae në Lakonia, pranë malit Taygetos [86] .
Ashtu si Herodoti,
Pausania besonte se Minjanët u dëbuan nga Lemnosi në Lakonia nga pellazgët [87] . Pausania
besonte se Neleu, i cili pushtoi Pilosin në Meseni, solli me vete pellazgët nga
Iolku (Thesalia) [88] .
Demetra, e cila po
kërkonte vajzën e saj të rrëmbyer Korën, u prit në Argos nga Pelazgu, djali i
Triopës, dhe në qytet kishte një shenjtërore të Demetrës pellazge [89] .
Argjivët e quanin
akropolin e Argosit të Peloponezit Larisa, sipas vajzës së Pelazgut, dhe dy
qytete në Thesali u emëruan gjithashtu sipas saj, njëri pranë detit, tjetri
pranë lumit Peneus [90] .
Muri rreth
akropolit të Athinës, përveç pjesës së ndërtuar në shekullin e 5-të para
Krishtit nga Kimoni, djali i Miltiadës, u ngrit nga pellazgët Agrolus dhe
Hyperbius, të cilët dikur jetonin në rrëzë të akropolit. Për origjinën e tyre,
Pausania mundi të mësonte vetëm se ata ishin fillimisht Sikelët dhe më vonë
migruan në Akarnani [91] .
Dionisi i
Halikarnasit
Historiani i
shekullit të 1-rë para Krishtit, Dionisi
i Halikarnasit, u përpoq të kuptonte origjinën e pellazgëve
bazuar në veprat e autorëve të tjerë [92] .
Sipas mendimit të
tij, pellazgët ishin një popull jogrek nga Peloponezi, fatkeqësia
e të cilit ishte se " nuk kishin një vend të përhershëm banimi ".
Pellazgët
fillimisht jetuan në rajonin e Argosit në Peloponez, pastaj, të dëbuar nga Akejtë ,
u zhvendosën në vendin e Gemonisë ( Thesalisë ),
nga ku dëbuan barbarët. Pellazgët e ndanë Thesalinë në
tre pjesë dhe i emëruan ato sipas udhëheqësve të tyre: Ftiotia (Ftia), Akaia
(Akaea) dhe Pelasgiotia (Pelasgu).
Ata jetuan atje për
pesë breza, pas së cilës u dëbuan nga Kuretët dhe Lelegët ,
të cilët, sipas Dionisit, më vonë u bënë të njohur si Etolianët dhe Lokrianët (fise
greke). Pellazgët ikën, duke u shpërndarë;
Disa migruan
në Kretë ,
të tjerë pushtuan Cikladet dhe
të tjerë u zhvendosën në rrëzë të malit Olimp, në Beoti ,
Fokidë, ishujt e Eubeas dhe Lesbosit ,
dhe u vendosën përgjatë Helespontit .
Shumica e
pellazgëve u vendosën pranë Dodonës në Epir.
Pak kohë më vonë,
pellazgët nga Dodona kaluan detin dhe u vendosën në Itali në grykëderdhjen
e lumit Po ,
duke themeluar qytetin e Spinës. Ky qytet më vonë u shua nën sulmin e fiseve
barbare fqinje. Pellazgë të tjerë kaluan Italinë dhe, duke u bashkuar me aborigjenët vendas
, themeluan shumë qytete (përfshirë Larinën), të cilat më vonë ranë nën sundimin
etrusk.
Fatkeqësi të shumta
u ndodhën më pas pellazgëve, qytetet e tyre u braktisën dhe ata vetë u
shpërndanë edhe më tej nëpër Mesdhe, duke mos pasur më vendbanime kompakte.
Këto ngjarje ndodhën para shpërthimit të Luftës
së Trojës . Mbetjet e pellazgëve në Itali u kryqëzuan me aborigjenët dhe,
ndër popuj të tjerë, themeluan Romën.
Dionisi
i Halikarnasit nuk pajtohet me ata autorë grekë që i
konsideronin pellazgët dhe tirrenët ( etruskët në
latinisht) si një dhe të njëjtin popull [93] . Sipas
tij, etruskët pushtuan qytetet pellazge që ishin braktisur nga uria, prandaj
ata u përzien; vetë etruskët, sipas mendimit të tij, ishin një fis vendas [94] .
Për më tepër,
vetëemërtimi i etruskëve - Rasennae , si dhe Tusci ,
siç i quanin romakët etruskët, nuk përkojnë me emrin grek pellazgë ,
megjithëse kjo fjalë mund të gjurmohet në mbishkrimet e lashta egjiptiane dhe
në gjuhën e lashtë hebraike (nëse egjiptianët dhe hebrenjtë me të vërtetë
kishin në mendje pellazgët, dhe jo një fis tjetër).
Pikëpamjet e
Dionisit të Halikarnasit janë kritikuar vazhdimisht nga historianët modernë për
ekzagjerime të shumta dhe madje edhe trillime.
Poezi latine
Ovidi i
përmend pellazgët disa herë në veprën e tij "Metamorfozat", një term
që ai përdor për të përshkruar banorët e Greqisë Akaiane. Në veçanti [95] :
Priami i vjetër nuk
e dinte që Esaku, tani i mbuluar me pendë, ishte
gjallë - dhe qau. Mbi kodrën ku ishte shkruar vetëm emri i tij,
Hektori dhe vëllezërit e tij mbajtën rite të kota funerale.
Dhe vetëm Paridi nuk ishte i pranishëm në ritet e trishtueshme.
Ai sapo e kishte çuar gruan e tij, pas një beteje të gjatë,
në tokën e tij të lindjes, dhe një mijë luftëtarë aleatë e ndoqën.
Kishte anije dhe
mbi to e gjithë turma e popujve pellazgë...
Turma mbeti e
shtangur, por shikuesi i së vërtetës, fallxhori,
Djali i Festorit
thotë: "Do të fitojmë! Gëzohuni, pellazgë!"
Troja do të bjerë, por punët tona do të jenë të gjata,
Ai i interpreton
nëntë zogj si nëntë vjet luftë.
Për Virgjilin,
pellazgët zakonisht janë thjesht një sinonim i grekëve [96] ; për
Statiusin, argivët ose grekët në përgjithësi [97] .
Gjeografia
e vendbanimit të pellazgëve
Autorët e lashtë i
gjejnë pellazgët në kaq shumë rajone saqë i hutojnë si studiuesit e lashtë
ashtu edhe ata modernë.
Sipas Strabonit,
“ Pellazgët ishin një fis që ishte vazhdimisht nomad dhe shumë i
lëvizshëm; arriti një fuqi të madhe dhe më pas u zhduk menjëherë, pikërisht në
kohën e migrimit të Eolëve dhe Jonëve në Azi [98] .”
Kretë
Pellazgët përmenden
si një nga popujt e Kretës nga Homeri (shih më sipër) dhe Dionisi [99] . Diodorus
Siculus jep dy versione të ndryshme të kolonizimit: sipas njërit, Tektami kaloi
në Kretë në krye të Eolëve dhe Pellazgëve [100] . Sipas
një historie tjetër, Pellazgët mbërritën në Kretë pas Eteokretanëve ,
por para Dorianëve të udhëhequr nga Tektami [101] .
Megjithatë,
historianët Stafili dhe Androni, të cilët interpretuan Homerin, nuk i përmendin
Pellazgët në rrëfimin e tyre të migrimit të Dorianëve në Kretë nga
Hestiaeotis [102] .
Peloponez
Paraardhësi
heroik Pelazgu përmendet në gjenealogjitë e mbretërve mitikë të
Arkadisë dhe Argolidës duke filluar me Hesiodin (por
jo te Homeri). Në rajone të tjera të Peloponezit, roli i pellazgëve është i
parëndësishëm.
Sipas Herodotit,
para mbërritjes së Danausit dhe Xuthusit ,
Jonët në Peloponez quheshin Pellazgë dhe Aegialeanë [103] .
Dionisi i
Halikarnasit e konsideron Argolidën si atdheun origjinal të Pellazgëve dhe
vëren zakone të ngjashme me ato të Argivëve në Itali, duke i lidhur ata me
migrimin e Pellazgëve [104] .
Straboni vuri në
dukje origjinën e tyre nga Arkadia [105]. Emri
Pelasgiotis mund të ishte zgjeruar në të gjithë Peloponezin (vendi i pushtuar
nga Pelopsi) [106] .
Sipas
Pausanias, Neleu dhe pellazgët erdhën nga Iolku dhe
e dëbuan Pilasin nga
Mesenia [88] . Në Argos
kishte një tempull të Demeterës pellazge [107] , dhe në
tempullin e Demeterës në Lakonia ata treguan një statujë prej druri të Orfeut
të bërë nga pellazgët [108] .
Beotia
dhe Atika
Sipas Dionisit,
pellazgët erdhën në Beoti, Fokidë dhe Eube nga Thesalia [109] .
Siç thekson
Straboni, tebanët dhe orkomenianët i dëbuan pellazgët në Athinë, ku ata jetuan
nën Himetin [110] . Qëndrimi
i tyre në Athinë është vërejtur nga shumë autorë, duke filluar me Hekateun ,
i cili tregoi se si athinasit i dëbuan pellazgët [111] .
Ajo që të gjitha
historitë kanë të përbashkët është se ato përmendin ndërtimin e murit të
akropolit nga pellazgët dhe vendosjen e tyre në rrëzë të Himetit, dhe më pas
dëbimin e tyre.
Pausania specifikon
se një pjesë e murit të akropolit u ndërtua nga pellazgët Agrol
dhe Hyperbius , të cilët më vonë u zhvendosën në
Akarnania [91] .
Më vonë, në vendin
e quajtur Pelargic në rrëzë të akropolit, një orakull ndaloi vendbanimin [112] , dhe
Herodoti e quan vetë fortesën Pelargic [113] .
Etimologjia që lidh emrin e pellazgëve me nofkën "Pelargi", si
zogjtë, është dhënë nga "Attis" [114] .
Sipas Herodotit,
pellazgët kishin një legjendë të shenjtë për Hermesin me penis të ngritur, i
cili zbulohet në Misteret Samothrake, dhe ata u vendosën midis athinasve dhe ua
mësuan atyre këtë zakon [115] . Sipas
Pausanias, priftëresha e Kabirëve në
Beoti quhej Pelarga [116] .
Thesalia,
Epiri dhe Maqedonia
Një nga katër
rajonet kryesore të Thesalisë në kohët historike mbante emrin Pelasgiotis [117] . Fushat
pellazge shtriheshin nga Fera në Magnezi [118] .
Homeri dhe Herodoti
i lidhin tashmë pellazgët me orakullin e Dodonës [119] .
Historiani helenistik Suida shkroi se ky vend i shenjtë u transferua nga
Thesalia nga rajoni i Pelazgjisë pranë Skocisë, prandaj Zeusi quhet
pellazg [120] .
Në poemën e
Apolloniusit të Rodosit , pellazgët janë përgjithësisht sinonim
i thesalëve. Kështu, ai përmend "Herën pellazge", e cila u neglizhua
nga Peliasi [121] ,
"toka pellazge" [122] , Jolku i
Pelazgjisë (I 897), "toka pellazge" (IV 240), "vendi
pellazg" (IV 262).
Historianët e
lashtë ofrojnë një numër versionesh të dëbimit ose asimilimit të pellazgëve
thesalë. Për skemën e Dionisit të Halikarnasit, shih më sipër. Sipas Jeronimit
të Kardias, pellazgët u dëbuan nga Thesalia në Itali nga Lapitët [123] .
Sipas
Diodorit, Triopsi, së bashku me bijtë e Deukalionit , dëbuan pellazgët nga Thesalia dhe morën
një pjesë të fushës Dotiane [124]. Sipas
një legjende tjetër, pas Luftës së Trojës , Antifi ,
djali i Thesalit, erdhi te pellazgët, pushtoi vendin dhe e quajti atë
Thesali [125] .
Gjithashtu është
sugjeruar që populli i Maqedonisë fillimisht quhej pellazg [126].
Bregu i Trakisë dhe
ishujt e Detit Egje verior
Informacioni më i
besueshëm është ai i dhënë nga Herodoti dhe Tukididi për kohën e tyre. Sipas
Herodotit, në kohën e tij pellazgët banonin në Kreston, Plakia dhe Skillak në
bregdetin verior të Detit Egje [127] . Tukididi
gjithashtu konfirmon se në kohën e tij pellazgët, të cilët dikur kishin jetuar
në Lemnos dhe në Athinë (ai i identifikon ata me Tyrsenët) [128] , jetonin
në Halkidiki .
Sipas Antikleidit,
pellazgët (të cilët ai i identifikoi me Tirrenët) ishin të parët që u vendosën
në zonat përreth Lemnosit dhe Imbrosit [129] .
Straboni tregon se
pellazgët nga ishulli i Lemnosit dikur jetonin në gadishullin pranë Athosit dhe
ishin të ndarë në pesë bashkësi: Kleona, Olofiksion, Akrofoi, Dion,
Fyssus [130] .
Të dëbuar nga
Atika, pellazgët dëbuan Minjaët (pasardhësit e Argonautëve) nga Lemnosi [131] , pas së
cilës ata rrëmbyen gratë athinase nga Brauroni [132] . Sipas
Herodotit, ky dëbim i Minjaëve daton që nga koha e Therës spartane
, domethënë në fillim të shekullit të 11-të para Krishtit.
Sipas Filokorit,
pellazgët në Lemnos quheshin Sintiae [133] . Kështu,
historiani e datoi qëndrimin e tyre në Lemnos në kohët shumë kohë para Luftës
së Trojës (Sintiae, të përmendura nga Homeri [134] ,
konsideroheshin nga autorët e lashtë si trakë).
Ishujt dhe Azia e
Vogël
Sipas Herodotit,
banorët e ishullit që luftuan për Kserksin gjatë Luftërave Greko-Persiane i
përkisnin pellazgëve dhe më vonë u quajtën jonë [135] .
Për më tepër,
"arkadianët pellazgë" ishin një nga grupet që morën pjesë në
kolonizimin jonian [136] . Një nga
poemat për Argonautët përmend se Dolionët i ngatërruan Argonautët me ushtrinë
pellazge [137] . Straboni
vëren se kaukonianët në Bitini ishin disa të quajtur pellazgë [138] .
Vendbanimi i pellazgëve
në Lesbos dhe emri i tij Pelazgia përmenden nga Straboni dhe Dionisi [129] . Sipas
Strabonit, lezbianët pretendojnë se ishin të nënshtruar ndaj Pilaut,
sundimtarit të pellazgëve [139] .
Sipas Diodorit , Ksanti
(djali i Triopas) sundoi mbi pellazgët argjivë, pastaj sundoi
me pellazgët në Liki dhe më pas pushtoi Lesbosin ,
duke e quajtur Pelazgji [140] .
Sipas Strabonit ,
historiani Menekrati i Eleas pohoi se i gjithë bregdeti dhe ishujt jonianë
dikur ishin të banuar nga pellazgët; Kianët gjithashtu i quajtën pellazgët nga
Thesalia si themeluesit e vendbanimeve [139] .
Një pjesë e
zotërimeve të Lelegëve dhe Pellazgëve u morën nga Karianët, të cilët migruan
nga ishujt në kontinent [141] .
Duke komentuar
Homerin dhe duke u përpjekur të përcaktojë se cilin nga shumë qytetet me emrin
Larisa kishte në mendje poeti, Straboni i vendos pellazgët pranë kilikianëve.
Larisa e përmendur në Iliadë, sipas tij, ndodhej pranë Kimës dhe njihej si
Frikonis [142] .
Straboni tregon se
në këtë Larisa Frikoniane, ata adhuronin sundimtarin Pias, të cilin vajza e tij
e mbyti në një fuçi me verë [143] . Më vonë,
eolët, pasi ua morën Larisën pellazgëve, themeluan Kimën.
Sipas teorisë së
Dionisit, pellazgët, pasi kishin migruar nga Thesalia nëpërmjet Epirit, formuan
një aleancë me vendasit e Laciumit dhe dëbuan sikelët. Sipas Zenodotit të
Troezenit, ombrikët u dëbuan nga pellazgët dhe u bënë të njohur si
sabinët [144].
Pellazgët morën Krotonin nga ombrikët.
Dionisi sugjeron që
shumë qytete tirrene më parë mbanin emra pellazgë. Ai beson se Caere, Pisa,
Saturnia, Alsium, Falerii dhe Thescennia u përkisnin pellazgëve [145] .
Straboni përmend se
Napoli dhe Pompei dikur mbaheshin nga tirrenët dhe pellazgët, dhe më pas nga
samnitët [146] , dhe
tregon se vendi i Villa Regis është ish-pallati i një farë pellazgu,
Maleus [147] .
Silius
Italicus përmend Esisin, mbretin e pellazgëve, nga i cili
thuhet se kanë marrë emrin vendet e shenjta "Azili" në Picenum [148] .
Plutarku, ndër
mendime të tjera, përmend versionin se Roma mori
emrin e saj nga pellazgët, të cilët udhëtuan pothuajse në të gjithë botën [149] . Sipas
vargjeve të Virgjilit, pellazgët, të cilët ishin të parët që sunduan Laciumin,
i kushtuan një korije Silvanit pranë
Caere [150] . Jul
Hyginus e quajti fisin e Hernicit një koloni pellazge [151] .
Më vonë, pellazgët
ua dorëzuan pushtetin e tyre tirrenasve (një numër autorësh të lashtë besonin
se ishte thjesht një ndryshim emri). Kështu, qyteti pellazg i Agillas u pushtua
nga tirrenasit dhe u riemërua Caere [152].
Likofroni përmend se tirrenasit morën Pizën nga ligurianët dhe pellazgët [153].
Historianët modernë
Pellazgët si një
mit
Deri në fillim të
shekullit të 20-të, studiuesit ose i përcaktonin "pellazgët" si të
gjithë popujt jo-grekë të Hellasës ose
i konsideronin ata një popull "mitik" në tërësi. Pikëpamja e fundit
pasqyrohet në një frazë nga enciklopedia e Ersch dhe Gruber :
" Pellazgët janë thjesht një hije, të zhveshur nga çdo realitet
historik ".
I pari që
sistematizoi informacionin rreth pellazgëve nga burimet e lashta ishte
politikani dhe historiani i famshëm anglez W.
Gladstone.
Historianët e
shekullit të 20-të e kanë trajtuar vazhdimisht problemin pellazg. Në
BRSS, A. I. Nemirovsky dhe L. A. Gindin studiuan studimet burimore mbi çështjen
pellazge .
Pellazgët
si vala e parë e indo-evropianëve
Sipas L. A. Gindin dhe V. L. Tsymbursky , pellazgët përfaqësonin valën e parë
të vendbanimeve indo-evropiane në Joni dhe Ballkan ,
e cila më pas u asimilua nga fise të ndryshme indigjene që
nuk i përkisnin familjes
gjuhësore indo-evropiane .
Versioni i L. A.
Gindin bazohet në një analizë të
toponimisë paleo-ballkanike dhe ai i identifikon pellazgët
me trakët ,
pavarësisht faktit se grekët e lashtë bënin dallimin e qartë midis pellazgëve
dhe trakëve.
Lidhja me kulturat
neolitike ballkanike dhe qytetërimin helen
Në mijëvjeçarin e
5-të dhe të 3-të para Krishtit, territori i Greqisë veriore ishte kufiri jugor
i përhapjes së kulturës
shumë të zhvilluar të Vinçës , e cila mund të konsiderohet si
një nga paraardhësit e mundshëm të pellazgëve.
Pellazgët
si popull nga Afrika e Veriut
Në vitin 1901, G.
Sergi propozoi një hipotezë rreth origjinës së pellazgëve midis
popullsisë proto-berbere të
Afrikës së Veriut. Kjo hipotezë u tall. Megjithatë, në fund të shekullit të
20-të, gjuhëtari amerikan Eric
Hamp paraqiti një sasi të madhe provash në mbështetje të
saktësisë së Sergi-t [154].
Filistejtë
dhe/ose Popujt e Detit
Hipoteza e një
lidhjeje midis pellazgëve dhe kulturës Vinča mund të jetë në përputhje me
burimet që i vendosin pellazgët midis "Popujve të Detit" - popullsia
kryesisht para-indoevropiane e Azisë së Vogël perëndimore. Doktori i Shkencave
Historike L.S.
Klein beson se shtëpia stërgjyshore e pellazgëve (të cilët ai i
lidh me trakët)
ishte rajoni
i Danubit të Mesëm [155] .
Supozimi i pranuar
përgjithësisht se filistinët biblikë
janë një degë e pellazgëve bazohet në informacione mjaft kontradiktore
nga Bibla :
nga njëra anë, Bibla tregon
marrëdhënien e tyre me banorët e Kaftorit ,
i cili zakonisht identifikohet me Kretën ;
nga ana tjetër, Bibla i
bën filistinët pasardhës të Mizraimit ( Zanafilla 10:13 ),
duke treguar përkatësisht origjinën e tyre afrikane ( hamitike ).
Termi filistinë është
një ndryshim tipik i hebraishtes "Pelishtim" në përkthimin grek të Biblës.
Nga ana tjetër, "Pelishtim" biblik është një ndryshim i mundshëm i
fjalës pellazgë me një riinterpretim karakteristik të
këtij etnonimi,
i cili mori kuptimin e "endacakëve, kolonëve". Nga etnonimi i
modifikuar filistin, Palestina (Toka e filistinëve) mori emrin e saj
aktual e asaj te quajtur; Greqia e
Lashtë, sepse përpara se të quhej Hellas,
njihej katërcipërisht si Pelazgi (Herodoti).
Megjithatë, përtej
këtyre konsideratave gjuhësore dhe provave të vendosjes së pellazgëve në Kretë
(midis shumë popujve të tjerë), nuk ka prova të drejtpërdrejta të një
marrëdhënieje midis filistinëve dhe pellazgëve.
Mbishkrimet e
lashta egjiptiane përmendin PLST-të (me sa duket pellazgët)
midis " Popujve
të Detit " që pushtuan Egjiptin në kapërcyell të
shekujve 13 dhe 12 para Krishtit nën Ramsesin III .
Mbishkrimet në
muret e tempullit të Medinet
Habu raportojnë se egjiptianët i mundën pushtuesit në një
betejë detare, por fitorja vështirë se ishte vendimtare. Duke gjykuar nga
imazhet në tempull, pushtimi nuk ishte një bastisje e thjeshtë; kundërshtarët e
egjiptianëve sollën me vete familjet dhe qerret e tyre, duke treguar qëllimin e
tyre për t'u vendosur në territorin e pushtuar.
Vetë Ramses III tha
në një mbishkrim se ai vendosi robër nga " Popujt e
Detit " në fortesat e tij [156].
Vendndodhjet e
sakta ku Ramsesi III i
vendosi Popujt e
Detit janë të panjohura; tregues për këtë gjenden në të
ashtuquajturin Onomastikon të Amenopit (fundi
i shekullit të 12-të p.e.s.), një listë administrative egjiptiane e lashtë e
vendeve. Sipas këtij dokumenti, filistinët banonin
në qytetet e Ashdodit, Ashkelonit dhe Gazës në Kanaan (Izraeli modern). Identifikimi i filistinëve me pellazgët mbështetet nga identifikimi i
mundshëm i aleatëve të popullit PLST si danaanët ( DNWN ), trojanët ose tirsenët ( TRS ), teukrianët (TK) dhe sikelët (SKLS)
(shih artikullin Popujt e
Detit ).
Burimet e lashta
nuk i përmendin drejtimet egjiptiane dhe palestineze të zgjerimit pellazg;
megjithatë, duhet theksuar se gjatë epokës së " Popujve
të Detit ", shkrimi i hershëm paragrek ( Lineari B )
u zhduk, dhe disa shekuj më vonë, kur grekët zhvilluan një sistem
të ri shkrimi , këto ngjarje nuk ishin më të rëndësishme për
grekët.
Pellazgët
dhe Etruskët
A. I. Nemirovsky është i prirur të besojë se pellazgët janë një nga
popujt indo-evropianë, gjuha e të cilëve është e afërt me ilirishten dhe se ata
morën pjesë në etnogjenezën e etruskëve, pasi u vendosën në Itali para tyre
(kështu, nga autorët e lashtë, Dionisi
i Halikarnasit është më i afërti me pikëpamjet e tij).
Pellazgët
dhe Zikët
Në shekullin e 4-të
pas Krishtit, ata përmenden në Periplusin "Përshkrimi i Rrethit të
Tokës", i cili u bë nga Rufus
Festus Avienus, në veçanti ai shkroi sa vijon [157]: Afër jeton fisi i
ashpër i Heniokëve,
pastaj Zigët ,
të cilët dikur, pasi lanë mbretëritë e Pellazgëve, pushtuan
zonat më të afërta të Pontit.
Një shënim i
ngjashëm u bë nga gjeografi i mëparshëm Dionisi
Periegjet [158] [159] .
Gjuha
Gjuha pellazge
ishte shumë e ndryshme nga greqishtja,
duke i bërë studiuesit të debatonin nëse ata ishin folës të
dialekteve indo-evropiane dhe sa e unifikuar ishte gjuha e
tyre. Herodoti,
i cili fliste shumë gjuhë të Ballkanit dhe Azisë së Vogël, nuk e kuptonte
gjuhën pellazge dhe e quajti atë "padyshim barbare":
Se çfarë gjuhe
flisnin pellazgët, nuk mund ta them me siguri. Duke gjykuar nga pellazgët e
sotëm që jetojnë në veri të Tyrsenit në qytetin e Krestonit (ata dikur ishin
fqinjë të fisit që tani quhet Dorian dhe më pas banuan në tokën që tani quhet
Thesaliotis), dhe më pas nga pellazgët që themeluan Placinë dhe Skilakumin në
Helespont dhe që u bënë fqinjë të athinasve, si dhe nga ato qytete të tjera që
dikur ishin pellazge, por më vonë ndryshuan emrat e tyre - nëse, atëherë, them
unë, mund të nxirret një përfundim nga kjo, pellazgët flisnin një gjuhë
barbare.
Disa studiues e
klasifikojnë stelën
e Lemnosit dhe një numër mbishkrimesh të shkurtra nga shekujt
6-7 para Krishtit, gjithashtu nga ishulli, si monumente të gjuhës pellazge.
Sipas
Herodotit, Lemnosi ishte
streha e fundit e pellazgëve, ku ata vazhduan deri në shekullin e 6-të para
Krishtit. Mbishkrimi në stelë është shkruar në alfabetin e lashtë grek, por
gjuha e saj ende nuk është deshifruar me siguri të mjaftueshme, megjithëse na
lejon të hedhim poshtë me besim hipotezën indo-evropiane. Tregues të shumtë
gramatikorë dhe madje edhe fjalë të ngjashme kanë krijuar një marrëdhënie midis
gjuhës së steles dhe gjuhëve etruske dhe etokipriote .
Sipas Dionisit, etruskët jetuan
përkrah pellazgëve për një kohë të gjatë, pastaj pushtuan qytetet e tyre dhe
mund të kenë huazuar shumë nga gjuha e tyre. Megjithatë, ngjashmëria e dukshme
gramatikore midis këtyre gjuhëve argumenton më shumë për një marrëdhënie
origjinale sesa për huazim të thjeshtë.
Pellazgët
dhe arkeologjia
Gjatë periudhës së
Mesme dhe të Vonë Heladike, disa tradita të dallueshme janë të dukshme në
kulturën materiale greke. Njëra, e lidhur me të ashtuquajturën "qeramikë
Minjane ", u prezantua nga të ardhurit nga veriu (me sa
duket paraardhësit e grekëve), ndërsa një tjetër, e lidhur me "qeramikën
polikrome të kontinentit", është një vazhdim i traditave lokale neolitike.
Megjithatë, të dy llojet e qeramikës gjenden në të njëjtat vendbanime, duke
treguar me sa duket huazimet kulturore të grekëve prej pellazgëve indigjene.
ALEKSANDER G. HASANAS
